लेबनन : हेज़्बोल्लाहको प्रभाव, राजनीतिक संकट र राजनीतिक शक्ति सन्तुलन

बिजनेस पोष्ट

१ महिना अगाडि

तोमनाथ उप्रेती

परिचय
लेबनन, आधिकारिक रूपमा लेबनानी गणराज्य, पश्चिम एशियाको लेभान्ट क्षेत्रमा अवस्थित एक सानो तर ऐतिहासिक रूपमा अत्यन्त महत्वपूर्ण राष्ट्र हो। भूमध्य सागरको किनारमा फैलिएको यो देश उत्तरमा सिरिया, दक्षिणमा इजरायलसँग जोडिएको छ। भूमध्य सागरको नजिकै बसोबास र व्यापारले लेबननलाई ऐतिहासिक रूपमा सदियौँसम्म अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको केन्द्रमा राखेको छ।लेबननको भूगोलमा विविध छ।उच्च पहाड, हरियाली उपत्यका, सुन्दर तटीय क्षेत्र र व्यापारिक शहरहरू जसले यसलाई प्राचीन कालदेखि नै मानव बसोबासको क्षेत्र बनाएको छ। यहाँ मानिस ५००० ईसा पूर्वदेखि बसोबास गरिरहेका थिए। यस कारणले लेबननलाई विश्वकै सबैभन्दा पुरानो अनवरत बसोबास भएको क्षेत्रको मानिन्छ।
प्राचीन कालमा लेबनन फिनिशियन सभ्यता अन्तर्गत थियो। फिनिशियनहरू समुद्री व्यापारमा प्रख्यात थिए र भूमध्यसागरीय व्यापार मार्गमा फैलिएका थिए। बाइबल, प्राचीन मिस्र र मेशोपोटामियाका लेखमा “लेबानोन” नाम हजारौं वर्ष पहिले देखि सन्दर्भित छ, जसले यस भू–भागको ऐतिहासिक महत्त्वलाई देखाउँछ।फिनिशियनहरूका प्रमुख शहरहरू बाइब्लोस, सिडोन र टायर थिए। उनीहरूले समुद्री व्यापार, काष्ठ व्यापार र पुरातन वर्णमालाको विकासमा ठूलो योगदान गरे, जसले पछि ग्रीक र रोमन वर्णमालालाई प्रभाव पार्यो।
लेबननको राजनीतिक परिदृश्यमा हेज़्बोल्लाहको प्रभाव अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। १९८०–९० को दशकमा सिर्जना भएको यो संगठन प्रारम्भमा एक मिलिसिया र प्रतिरोध समूहको रूपमा परिचित भयो, तर अहिले यसले देशको राजनीतिक, सामाजिक र सुरक्षा संरचनामा गहिरो प्रभाव राखेको छ। हेज़्बोल्लाह केवल सुरक्षा र सैन्य मामिलामा होइन, संसद र सरकारमा पनि शक्तिशाली भूमिका खेल्दछ। यसको राजनीतिक सहभागिताले देशमा शक्ति सन्तुलनमा नयाँ आयाम थपेको छ, तर यसले पारंपरिक कन्फेसनल प्रणालीमा अस्थिरता पनि उत्पन्न गरेको छ।
विभिन्न साम्राज्यहरू र सांस्कृतिक मिश्रण
लेबननको भू–भाग ऐतिहासिक रूपमा विभिन्न साम्राज्य र संस्कृतिहरूको अन्तर्गत परेको थियो, जसले यस समाजलाई बहुआयामिक र समृद्ध बनायो। ६४ ईसा पूर्वमा लेबनन रोमन साम्राज्यको अंश भयो र रोमन शासनले यहाँको आर्थिक, सामाजिक र धार्मिक जीवनमा ठुलै प्रभाव पार्‍यो। यस समयमा ईसाई धर्मको विकास तीव्र भयो र व्यापारिक गतिविधिहरू फस्टायो, जसले भूमध्यसागरीय क्षेत्रमा लेबननलाई महत्वपूर्ण केन्द्रमा पुर्‍यायो। त्यसपछि रोमनको पूर्वी भाग अर्थात् बाइजेन्टाइन शासनले पनि लेबननमा आफ्नो प्रभाव कायम राख्यो र धार्मिक तथा प्रशासनिक संरचनामा स्थायित्व ल्यायो। ७औं शताब्दीमा अरब इस्लामिक खलिफाहरू—राशिदुन, उमय्यद र अब्बासीले यस क्षेत्र अधिग्रहण गरे, जसले अरबी भाषा र इस्लामी संस्कृति फैलाउन ठूलो योगदान पुर्‍यायो। ११औं शताब्दीमा पश्चिमी ईसाइयती सेनाहरूले क्रुसेडर राज्य स्थापना गरे, जसले केही समयका लागि स्थानीय प्रशासनलाई प्रभावित गर्‍यो, तर पछि आयुबिद र म्मालिकहरूले यी राज्यहरू कब्जा गरे। सन् १५१६ देखि सन् १९१८ सम्म लेबनन ओटोमन साम्राज्यको हिस्सा रह्यो। ओटोमन शासनकालमा सन् १८६१ मा माउन्ट लेबनन मूतसारिफात स्थापना गरियो, जसले क्रिश्चियन र मुस्लिम समुदायबीच प्रशासनिक सन्तुलन कायम गर्ने प्रयास गर्‍यो। यसले लेबननलाई विविध धार्मिक र सांस्कृतिक समूहहरूको सहअस्तित्वको उदाहरण बनायो, र ऐतिहासिक रूपमा यस भू–भागलाई बहुआयामिक र जटिल राजनीतिक संरचनाको धनी बनायो। यसरी, भौगोलिक, धार्मिक र सांस्कृतिक विविधताले लेबननको समाजलाई समृद्ध र चुनौतीपूर्ण बनाएको छ।
फ्रान्सेसी म्यानडेट र स्वतन्त्रता
प्रथम विश्वयुद्धपछि ओटोमन साम्राज्यको पतनसँगै लेबननको राजनीतिक भविष्यमा महत्वपूर्ण परिवर्तन आयो। युद्धपश्चात् यो क्षेत्र फ्रान्सको म्यानडेटमा आयो र सन् १९२० मा फ्रान्सले ग्रेटर लेबनन गठन गर्‍यो, जसले आजको लेबननको सीमालाई परिभाषित गर्‍यो। फ्रान्सीय प्रशासनले देशमा आधुनिक संरचना र पूर्वाधार विकासमा योगदान पुर्‍याए, तर राजनीतिक अधिकार र शक्ति संरचनामा पनि फरक प्रभाव पार्‍यो। सन् १९४३ मा लेबननले स्वतन्त्रता हासिल गर्‍यो र संवैधानिक गणराज्यको घोषणा गर्यो। स्वतन्त्रतापछि देशले संघीय संरचना र कन्फेसनल शक्ति विभाजन प्रणाली अपनायो, जस अन्तर्गत राष्ट्रका प्रमुख पदहरू विभिन्न धार्मिक समुदायलाई आरक्षित गरिएका थिए। यस प्रणालीअनुसार राष्ट्रपतिमा मारोनाइट क्रिश्चियन, प्रधानमन्त्रीमा सुन्नी मुस्लिम, संसदीय अध्यक्षमा शिया मुस्लिम र उपप्रधानमन्त्रीमा ग्रीक अर्चडक्स रहने व्यवस्था बनाइयो। प्रारम्भमा यसले धार्मिक समुदायबीच सामाजिक सन्तुलन कायम गर्न सहयोग पुर्‍यायो र विभिन्न समूहहरूलाई प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्‍यो। तथापि, दीर्घकालमा यस प्रणालीले जातीय र धार्मिक विभाजनलाई स्थायी बनायो र राजनीतिक शक्ति संघर्ष, अस्थिरता तथा सशक्त केन्द्र सरकारको अभाव उत्पन्न गर्‍यो। यसले लेबननको राजनीतिक प्रणालीलाई जटिल बनायो, जसमा समुदायीय हित र राष्ट्रिय हितबीच सन्तुलन कायम गर्न कठिनाइ बढ्यो र देश बारम्बार आन्तरिक द्वन्द्व र युद्धको सामना गर्न बाध्य भयो।
गृहयुद्ध र विभाजन
सन् १९७५ मा धार्मिक ध्रुवीकरण, राजनीतिक असन्तुलन र सामाजिक तनावको मिलनले लेबनानी गृहयुद्धको आगो प्रज्वलित गर्‍यो। यो गृहयुद्ध १६ वर्षसम्म जारी रह्यो र यसले देशको जनजीवन, संरचना र अर्थतन्त्रमा विनाशकारी असर पार्‍यो। हजारौं मानिसको ज्यान गयो। सहरहरू ध्वस्त भए। देशको आर्थिक प्रणाली बिग्रियो। युद्धको क्रममा विभिन्न मिलिटिया ९सैनिक समूह० हरूले आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न हिंसात्मक संघर्ष गरे, जसले राज्यको नियन्त्रणलाई कमजोर बनायो। यसैबीच, विदेशी सेनाहरू, जस्तै सिरिया र इजरायल, लेबननको राजनीतिक र सैनिक समीकरणमा प्रत्यक्ष हस्तक्षेप गर्दै शक्ति भागबन्डामा भूमिका खेले। गृहयुद्धको सबैभन्दा मार्मिक घटना सब्रा–शाटिला नरसंहार थियो, जसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा मानवअधिकारको उल्लंघनको चित्रण गर्‍यो र लेबनानी समाजमा गहिरो पीडा र विभाजन सिर्जना गर्‍यो। यो युद्धले भौतिक विनाश मात्र होइन, सामाजिक सम्बन्ध र समुदायीय विश्वासमा पनि गहिरो दरार ल्यायो। लामो समयसम्म चलेको हिंसाले पुनर्निर्माण प्रयासलाई चुनौतीपूर्ण बनायो र देशले स्थिरता, सुरक्षा र राष्ट्रिय एकतालाई पुनः प्राप्त गर्न दशकौं लगाइरहेको छ। गृहयुद्धपछि लेबननले आन्तरिक सुलह, राजनीतिक सुधार र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगको माध्यमबाट समाजको घाउ भर्न प्रयास गर्‍यो, तर धार्मिक र राजनीतिक विभाजन अझै पनि राज्य सञ्चालनमा चुनौतीको रूपमा बाँकी रहेको छ।
ताइफ सम्झौता र राजनीतिक प्रणाली
सन् १९८९ मा सम्पन्न ताइफ सम्झौता ले लेबनानी गृहयुद्धलाई औपचारिक रूपमा अन्त्य गर्‍यो र देशमा शान्ति स्थापना गर्ने प्रयास गर्‍यो। यस सम्झौताले राजनीतिक संरचनामा केही महत्वपूर्ण परिवर्तनहरू लागू गर्‍यो। पहिलो, परम्परागत कन्फेसनल प्रणाली कायम राखिँदै विभिन्न धार्मिक समुदायबीच सत्ता बाँडफाँड गर्ने आधार संरक्षित गरियो। दोस्रो, संसद र कार्यपालिकाबीचको शक्ति सन्तुलनलाई सुधार गर्ने र राजनीतिक प्रतिनिधित्वलाई व्यापक बनाउने प्रयास गरियो, जसले विभिन्न समुदाय र क्षेत्रको उचित सहभागिता सुनिश्चित गर्ने उद्देश्य राख्यो।
तर, यद्यपि ताइफ सम्झौताले गृहयुद्धको प्रत्यक्ष हिंसा रोक्न सफल भयो, धार्मिक शक्ति विभाजन अझै पनि राजनीतिक अस्थिरताको प्रमुख स्रोत बनेको छ। देशका मुख्य राजनीतिक दलहरू प्रायः धर्म, क्षेत्र र समुदायको आधारमा संगठनबद्ध छन्, जसले राष्ट्रिय हितभन्दा समुदायीय स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन प्रेरित गर्छ। यसले दीर्घकालीन सुधार, संस्थागत स्थायित्व र समाजमा एकताको प्रक्रियालाई जटिल बनाएको छ। राजनीतिक निर्णयहरू अक्सर सन्धि र समझदारीमा सीमित हुने भएकाले, कानूनी सुधार र सार्वजनिक नीति कार्यान्वयन ढिलाइमा परेको छ। यसले राज्यको प्रशासनिक क्षमता कमजोर बनाउने र नागरिकहरूको विश्वास घटाउने काम गरेको छ। यसप्रकार, ताइफ सम्झौताले शान्ति स्थापना त गर्‍यो तर राजनीतिक प्रणालीमा धार्मिक विभाजनको असर अझै पनि समाधान हुन बाँकी छ, जसले लेबननको दीर्घकालीन स्थिरता र समृद्धिको मार्गमा चुनौती प्रस्तुत गरिरहेको छ।
आर्थिक संकट र सामाजिक अव्यवस्था ९२०१९–वर्तमान
लेबननले सन् २०१९ देखि गम्भीर आर्थिक र सामाजिक संकटको सामना गरिरहेको छ, जसले देशको जीवनस्तर, राजनीतिक स्थिरता र अन्तर्राष्ट्रिय विश्वसनीयतामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। यस संकटको मुख्य कारणहरूमा बैंकिङ प्रणालीको अस्थिरता र मुद्रा पतन, बेरोजगारीको उच्च स्तर, सार्वजनिक सेवाहरूमा भ्रष्टाचार र असमर्थता, तथा सन् २०२० मा बेइरूत बन्दरगाह विस्फोट समावेश छन्। लेबनानी पाउन्डको मूल्य अचानक घट्दा नागरिकको बचत, व्यापार र दैनिक उपभोग जीवनमा ठूलो संकट पैदा भयो। बेरोजगारी र महँगाइले जनजीवन झन् कठिन बनायो, जबकि भ्रष्टाचार र प्रशासनिक कमजोरीले कुनै दीर्घकालीन समाधानको बाटो अवरुद्ध गर्‍यो।
सन् २०२० को बेइरूत बन्दरगाह विस्फोटले देशको आर्थिक र भौतिक संरचनालाई थप ध्वस्त बनायो। यसले हजारौं घरधुरी ध्वस्त, व्यापार ठप्प र आपूर्ति श्रृंखलामा ठूलो अवरोध ल्यायो। नागरिकहरूमा सरकारप्रति विश्वास कमजोर भयो र सामाजिक असन्तोष तीव्र भयो। यसै असन्तोषको परिणति स्वरूप, जनता सडकमा आएर महँगाइ, भ्रष्टाचार, राजनीतिक असफलता र भविष्यप्रति आशंकाको बिरोधमा ठूलो आन्दोलन सञ्चालन गरे। आन्दोलनहरूले सरकारको उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र सुधारको मागलाई जोड दिए, तर राजनीतिक दलहरू प्रायः आफ्नो समुदाय र सत्ता संरक्षणमा केन्द्रित रहे, जसले सुधार प्रक्रियालाई जटिल बनायो। यसरी, लेबननको वर्तमान संकट केवल आर्थिक नभई राजनीतिक, सामाजिक र प्रशासनिक कमजोरीको समग्र परिणाम बनेको छ, जसले दीर्घकालीन स्थिरता र विकासमा ठूलो चुनौती प्रस्तुत गरिरहेको छ।
सन् २०१९ अगाडि र पछिको राजनीतिक आन्दोलन
सन् २०१९ को अक्टोबरमा सुरु भएको आम प्रदर्शनले लेबनानभरि ठूलो तरंग ल्यायो। शुरूमा बेरोजगारी, महँगाइ, भ्रष्टाचार र आधारभूत सेवाको अभाव विरुद्ध सानो आन्दोलनका रूपमा उठेको आन्दोलन छिट्टै देशव्यापी बन्यो। प्रदर्शनकर्ताहरूले मुख्य रूपमा चार बुँदामा आफ्नो माग राखेस् भ्रष्टाचारको अन्त्य, पारदर्शी सरकारी संरचना, आधारभूत सेवा जस्तै बिजुली, पानी र स्वास्थ्य सुविधा सुनिश्चित गर्नु, र सामाजिक सौहार्द कायम गर्नु।
जनताको आवाज राजनीतिक वर्गको लागि चुनौती बन्यो, जसले परम्परागत सत्ता संरचनालाई नै सवालमा ल्यायो। जनता सडकमा उत्रिएर मुख्य शहरहरूमा प्रदर्शन गरे, सरकारविरुद्ध नारा लगायो, र डिजिटल प्लेटफर्ममार्फत पनि चेतना फैलाए। आन्दोलनको दबावमा तत्कालीन प्रधानमन्त्रीले राजीनामा दिए, तर राजनीतिक सुधार र संरचनात्मक परिवर्तनमा ठूलो प्रगति देखिएन। प्रारम्भिक चरणमै सुधार रोकिएको देखियो, जसले प्रदर्शनकर्ताहरूको निराशा बढायो।
यसले स्पष्ट पारेको छ कि लेबनानमा सामाजिक चेतना र जनसक्रियता उच्च छ, तर दीर्घकालीन राजनीतिक स्थिरता र संरचनात्मक सुधार बिना, आन्दोलनको वास्तविक परिणाम सीमित रहन्छ। प्रदर्शनले केवल तत्कालीन नेतृत्वमा दबाव त पैदा गर्‍यो, तर सत्ता प्रणालीको जरा परिवर्तन अझै बाँकी छ। जनता र सरकारबीचको यो संघर्षले देशको भविष्यमा सकारात्मक परिवर्तनको संभावना र चुनौती दुवै देखाएको छ।
२०२२ को निर्वाचन र राजनीतिक परिदृश्य
२०२२ मा लेबनानमा सम्पन्न सामान्य निर्वाचनले देशको राजनीतिक परिदृश्यमा नयाँ आयाम थप्यो। कठिन आर्थिक संकट, मुद्रा पतन, महँगाइ र सामाजिक अस्थिरताको बीचमा निर्वाचन सम्पन्न भएकोले यसको परिणाम विशेष महत्वको छ। परम्परागत सत्ताधारी शक्तिहरू चुनावमा अपेक्षित प्रभाव कायम राख्न असफल भए, जसले नयाँ प्रतिरोधी समूहहरूको उदयलाई अवसर दियो। यसले राजनीतिक प्रणालीमा केही स्तरको नविकरण ल्यायो र धार्मिक तथा सामुदायिक विभाजनमा पनि सिमित परिवर्तन भएको देखियो। तर, राजनीतिक अस्थिरता अझै कायम छ र दीर्घकालीन सुधारका लागि स्पष्ट र ठोस कार्यनीति निर्माण गर्नु बाँकी छ।
साथै, लेबनानमा शरणार्थी समस्या दीर्घकालीन सामाजिक चुनौतीका रूपमा उभिएको छ। विशेष गरी सिरियाली र प्यालेस्टिनी शरणार्थीहरूको ठूलो संख्या देशमा बसोबास गरिरहेको छ, जसले शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र आधारभूत सेवामा ठूलो दबाब पारेको छ। शरणार्थीहरूको उपस्थितिले स्थानीय समुदायमा तनाव उत्पन्न गरेको छ, रोजगारमा प्रतिस्पर्धा बढाएको छ, र सामाजिक सौहार्दमा चुनौती खडा गरेको छ। सरकार र अन्तर्राष्ट्रिय सहायता संस्थाहरूले केही राहत कार्यक्रम सञ्चालन गरेका छन्, तर दीर्घकालीन समाधान अझै अनिश्चित छ।
लेबनानको वर्तमान स्थिति स्पष्ट रूपमा देखाउँछ कि देश राजनीतिक सुधार, आर्थिक स्थिरता र सामाजिक समन्वयको आवश्यकतामा छ, र यी सबै चुनौतीहरू बिना दीर्घकालीन विकास र स्थिरता सम्भव छैन।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध र सुरक्षा चुनौतीहरू
लेबननले आफ्नो इतिहासमा धेरै मध्यपूर्व संघर्षहरू भोगेको छ, जसले देशको सुरक्षा, राजनीतिक स्थिरता र आर्थिक विकासमा गम्भीर असर पुर्‍याएको छ। इजरायल–लेबनन सीमा द्वन्द्व दीर्घकालीन तनावको कारण बनेको छ, जहाँ बारम्बार सशस्त्र मुठभेड र रकेट हमलाले सीमा क्षेत्रमा असुरक्षा सिर्जना गरेको छ। साथै, हेज़्बोल्लाह र इजरायलबीचको विस्फोटक सम्बन्धले देशको आन्तरिक राजनीति र क्षेत्रीय सुरक्षा रणनीतिमा चुनौती प्रस्तुत गरेको छ। लेबनानको भूमि र राजनीतिक संरचनाले यस समूहको सक्रियता र बाह्य हस्तक्षेपलाई संवेदनशील बनाएको छ।
सिरियामा भएको युद्ध र त्यसबाट आएका शरणार्थीहरूले सामाजिक संरचना, रोजगारी र आधारभूत सेवामा भारी दबाब पारेका छन्। यी सबै घटकहरूले लेबननलाई सुरक्षा, आर्थिक अस्थिरता र राजनीतिक चुनौतीहरूमा फसाएको छ, जसले देशको दीर्घकालीन स्थिरता र विकासलाई गम्भीर रूपमा प्रभावित गरेको छ।
उपसंहार
लेबननको सांस्कृतिक र सामाजिक विविधता यसको सबैभन्दा ठूलो धरोहर हो। देशमा विभिन्न धार्मिक समूहहरू—मारोनाइट क्रिश्चियन, सुन्नी मुस्लिम, शिया मुस्लिम, ड्रूज, ग्रीक अर्चडक्स लगायत—साथसाथै अरबी भाषा, फरक सांगीतिक र साहित्यिक परम्परा, र समृद्ध सांस्कृतिक चिन्हहरू छन्। यस विविधताले देशलाई सांस्कृतिक समृद्धि दिएको छ र विदेशमा रहेका लेबनानी प्रवासी समुदाय मार्फत आर्थिक र सामाजिक सहयोग पनि उपलब्ध भएको छ।
लेबनन एक सानो भए पनि ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र राजनीतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण देश हो। यसको दीर्घकालीन स्थायित्व, सामाजिक न्याय र समृद्धि हासिल गर्न राजनीतिक नेतृत्व, युवाहरू र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूले मिलेर न्याय, पारदर्शिता र शान्तिको मार्ग अपनाउनु अपरिहार्य छ। यसले न केवल लेबननको भविष्य सुरक्षित बनाउँछ, तर मध्यपूर्वमा स्थायित्व र समृद्धिको उदाहरण पनि प्रस्तुत गर्दछ।