लाल सागरको अन्तिम प्रार्थना

बिजनेस पोष्ट

२ हप्ता अगाडि

तोमनाथ उप्रेती

सत्र वर्षकी मरियमलाई आफ्नो जन्मदिन कहिले पर्छ भन्ने सम्झना थिएन। युद्धले मानिसबाट सबैभन्दा पहिले समय खोस्छ। त्यसपछि घर खोस्छ। अनि परिवार। अन्त्यमा भविष्य। उसले क्यालेन्डर हेरेको धेरै वर्ष भइसकेको थियो। अहिले उसका दिनहरू महिनाले होइन, विस्फोटले गनिन्थे। बिहानको सुरुवात अजानको स्वरले भन्दा पनि ड्रोनको गुञ्जनले हुन्थ्यो। रातको अन्त्य ताराहरूले होइन, क्षितिजमा बलिरहेका आगोका ज्वालाले हुन्थ्यो। बाल्यकालमा समुद्रको छाल सुन्दै निदाउने मरियम अहिले हरेक रात क्षेप्यास्त्रको आवाज सुन्दै बाँचिरहेकी थिई। उसको जीवनमा युद्ध एउटा घटना थिएन; त्यो त सास फेर्ने वातावरणजस्तै सामान्य बनिसकेको थियो।
यमनको पश्चिमी समुद्री किनारमा रहेको सानो गाउँमा उसको जन्म भएको थियो। त्यो गाउँ कुनै समय माछाको सुगन्ध, डुङ्गाका पाल र बालबालिकाको हाँसोले भरिन्थ्यो। बिहान सबेरै समुद्रबाट फर्किने मछुवाहरूको गीत गाउँभरि फैलिन्थ्यो। मरियमका बाबाले पनि समुद्रलाई भगवान् मान्थे। “समुद्रले कहिल्यै आफ्ना सन्तानलाई भोकै राख्दैन,” उनी भन्थे। तर युद्धले समुद्रको चरित्र नै फेरिदियो। अब त्यही समुद्रमा माछाभन्दा धेरै युद्धपोत थिए। छालभन्दा ठूलो आवाज मिसाइलको हुन्थ्यो। पानीमा डुबेका जालभन्दा धेरै डुबेका सपनाहरू देखिन्थे। मरियमले पहिलो पटक बुझी—मानिसले प्रकृतिलाई जित्न खोज्दा अन्ततः आफ्नै जीवन हार्दोरहेछ।
मरियमको सपना चिकित्सक बन्ने थियो। उसले गाउँको सानो विद्यालयमा पढ्दा विज्ञान सबैभन्दा मनपर्ने विषय थियो। शिक्षकले मानव शरीरका चित्र बनाउँदा ऊ ध्यान दिएर हेर्थी। बिरामी मानिसलाई निको पार्नु संसारकै सबैभन्दा ठूलो धर्म हो भन्ने उसलाई विश्वास थियो।
आमाले हरेक परीक्षा सकिएपछि उसको कपाल मुसार्दै भन्नुहुन्थ्यो, “एक दिन तिमी धेरै मानिसको ज्यान बचाउनेछौ।” त्यो वाक्य मरियमको मनमा आशाजस्तै बसिरहेको थियो। तर एक दिन विद्यालय बन्द भयो। विद्यार्थीहरूका हातमा पुस्तक होइन, राहतका झोला आए। कक्षाकोठाको भित्तामा लेखिएका गणितका सूत्रमाथि गोलीका प्वाल थपिए। विज्ञानको प्रयोगशाला भग्नावशेष बन्यो। त्यस दिन मरियमले बुझी—युद्धले विद्यालय बन्द गर्दैन, भविष्य बन्द गर्छ।
बाबा अझै पनि समुद्रमा जान छाडेका थिएनन्। “घरमा खानेकुरा ल्याउनै पर्छ,” उनी भन्थे। एक बिहान उनी डुङ्गा लिएर निस्किए। मरियमले किनारमा उभिएर हात हल्लाई। त्यो अन्तिम बिदाइ थियो भन्ने उसलाई थाहा थिएन। दिउँसो समुद्रतिर धुवाँ उठ्यो। साँझ केही मानिसहरूले एउटा फाटेको लाइफ ज्याकेट बोकेर घरको ढोका ढकढकाए। बाबा फर्केनन्। कसैले शव पनि भेटेन। समुद्रले उनलाई सधैंका लागि आफ्नो गहिराइमा राख्यो। त्यस दिनदेखि मरियमका लागि समुद्र जीवनको स्रोत होइन, एउटा मौन समाधि बन्यो। छालहरू उसलाई बाबाको आवाजजस्ता लाग्थे, तर ती आवाजहरू कहिल्यै किनारसम्म आइपुग्दैनथे।
बाबाको मृत्युले आमा भित्रभित्रै भत्किन थाल्नुभयो। घरमा औषधि थिएन। अस्पताल थियो, तर अस्पतालमा औषधि थिएन। डाक्टर थिए, तर उनीहरूका हात बाँधिएका थिए। बिजुली नहुँदा सघन उपचार कक्ष अन्धकारमा डुब्थ्यो। अक्सिजनको सिलिन्डर खाली हुन्थ्यो। एम्बुलेन्समा इन्धन हुँदैनथ्यो। मरियमले पहिलो पटक बुझी—युद्धमा मानिस गोलीले मात्र मर्दैन; कहिलेकाहीँ औषधिको अभावले पनि मर्छ। आमाले अन्तिम सास फेर्दै उसको हात समातेर केवल एउटा वाक्य भन्नुभयो, “जुनसुकै परिस्थिति आए पनि मानिस भएर बाँचिरहनू।” मरियमले रोइन। आँसु पनि विलासिता बनेको थियो। धेरै रोएपछि पनि मृत्यु फर्केर आउँदैन भन्ने सत्य उसले धेरै चाँडै सिकिसकेकी थिई।
राहत शिविर उसको नयाँ ठेगाना बन्यो। हजारौँ मानिस एउटै मैदानमा पालमुनि बसिरहेका थिए। सबैका अनुहार फरक थिए, तर कथाहरू उस्तै। कसैले पति गुमाएको थियो, कसैले छोरी। कसैले खुट्टा, कसैले आँखा। एउटा सानो केटाले मरियमलाई सोध्यो, “दिदी, युद्ध कहिले सकिन्छ?” मरियमसँग उत्तर थिएन। युद्ध सुरु गर्नेहरू कहिल्यै शिविरमा बस्दैनन्। उनीहरू नक्सामा रेखा कोर्छन्, अनि ती रेखाहरू मेटाउन सामान्य मानिसहरूले आफ्नो जीवन खर्च गर्नुपर्छ। शिविरमा प्रत्येक रात भोक, रोग र प्रतीक्षाको साझा भाषा बोलिन्थ्यो। त्यहाँ धर्मभन्दा ठूलो पहिचान शरणार्थी हुनु थियो।
एक दिन राहत शिविरमा आएका स्वयंसेवक शिक्षकले बच्चाहरूलाई विश्वको नक्सा देखाए। उनले हर्मुज जलयोजक, बाब-अल-मान्डेब र लाल सागर देखाउँदै भने, “यी मार्गहरूबाट विश्वको ऊर्जा बग्छ।” मरियम नक्सातिर टोलाएर हेरिरही। त्यसपछि उसले सोधी, “सर, विश्वको मानवता कुन मार्गबाट बग्छ?” शिक्षक केही क्षण मौन भए। नक्सामा त्यस प्रश्नको उत्तर थिएन। उनलाई पहिलो पटक लाग्यो—मानिसहरूले समुद्रको गहिराइ नापे, आकाशको दूरी मापन गरे, तर करुणाको सीमा अझै मापन गर्न सकेका छैनन्।
त्यसैबेला संसारका समाचार च्यानलहरू लाल सागरको संकटबारे घन्किरहेका थिए। तेलका ट्यांकरहरू रोकिएका थिए। सेयर बजार घटिरहेको थियो। विश्लेषकहरू विश्व अर्थतन्त्रको भविष्यबारे बहस गरिरहेका थिए। तेलको मूल्य बढ्नु, आपूर्ति शृङ्खला अवरुद्ध हुनु र ऊर्जा संकटबारे अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनहरू भइरहेका थिए। मरियमले ती समाचार सुनी। उसलाई लाग्यो, “विश्वलाई अहिले समुद्र बन्द भएको चिन्ता छ। तर हाम्रो जीवन त धेरै पहिले बन्द भइसकेको थियो।” संसारले जहाजहरूको यात्रामा देखेको संकट उसले वर्षौँदेखि आफ्नै आँखामा बाँचिरहेकी थिई।
एक विदेशी पत्रकार शिविरमा आयो। उसको काँधमा ठूलो क्यामेरा थियो। उसले धेरै मानिससँग अन्तर्वार्ता लियो। अन्त्यमा मरियमतिर फर्केर सोध्यो, “तिम्रो सबैभन्दा ठूलो सपना के हो?” मरियम लामो समय चुप लागी। पत्रकारले सोचे, सायद ऊ चिकित्सक बन्न चाहन्छे, वा विदेश जान। तर मरियमले बिस्तारै उत्तर दिई, “एउटा रात।” पत्रकार अचम्ममा पर्यो। “एउटा रात?” उसले फेरि सोध्यो। मरियमले टाउको हल्लाई। “हो, एउटा रात। जुन रात आकाशमा एउटा पनि ड्रोन नहोस्। कुनै विस्फोट नहोस्। म डर बिना सुत्न सकूँ। बिहान उठ्दा सबैजना जीवित भेटिऊन्।” पत्रकारको हात काँप्यो। उसले क्यामेरा बन्द गरिदियो। केही सत्यहरू भिडियोमा कैद हुँदैनन्; ती केवल अन्तरात्मामा लेखिन्छन्।
युद्धले मरियमलाई एउटा कुरा सिकाएको थियो—भोकको कुनै राष्ट्रियता हुँदैन। एक दिन राहत सामग्री वितरण हुँदै थियो। रोटी कम थियो। मानिस धेरै। धकेलाधकेल भयो। एउटा पाँच वर्षको बालक लड्यो। उसको रोटी बालुवामा खस्यो। उसले बालुवा टक्टक्याएर त्यही रोटी खायो। कसैले उसलाई रोकेन। किनकि त्यहाँ उपस्थित सबैले भोकको धर्म बुझ्थे। मरियमको आँखामा आँसु भरियो। तर उसले आँसु पुछी। युद्धले मानिसलाई रुनुभन्दा पनि अरूलाई बाँच्न मद्दत गर्न सिकाउँछ।
साँझपख ऊ प्रायः समुद्रकिनारमा जान्थी। त्यहाँ एउटा भाँचिएको पुरानो डुङ्गा अझै थियो। त्यो बाबाकै डुङ्गा थियो। रङ उडिसकेको थियो। तर त्यसमा लेखिएको एउटा शब्द अझै बाँकी थियो—”आशा”। मरियम धेरैबेर त्यही शब्दलाई हेर्थी। उसलाई लाग्थ्यो, युद्धले फलाम भाँच्न सक्छ, घर जलाउन सक्छ, शहर उजाड्न सक्छ, तर आशाको एउटा अक्षर पनि मेटाउन सक्दैन। उसले डुङ्गाको काठमा हात राखी। आँखाहरू बन्द गरी। बाबाको स्वर सम्झी। आमाको मुस्कान सम्झी। विद्यालयको घण्टी सम्झी। आफ्ना साथीहरू सम्झी। त्यो सम्झना नै उसको बाँकी सम्पत्ति थियो।
त्यसै क्षण आकाश फेरि गर्जियो। युद्धविमानहरू देखा परे। केही सेकेन्डपछि विस्फोट भयो। धुवाँले क्षितिज ढाक्यो। समुद्र फेरि रातो देखियो। तर यसपटक मरियम भागिन। ऊ उभिरही। उसले बालुवामा एउटा वाक्य लेखी—”युद्धले घर जलाउन सक्छ, तर सपनालाई जलाउन सक्दैन।” एउटा ठूलो छाल आयो। बालुवामा लेखिएको वाक्य मेटियो। मरियम मुस्कुराई। किनकि उसलाई थाहा थियो, अक्षर मेटिन सक्छन्, विश्वास मेटिँदैन।
सूर्य बिस्तारै अस्ताउँदै थियो। लाल सागर साँच्चै रातो देखिन्थ्यो। त्यो रगतको रातोपन मात्र थिएन; डुब्नुअघि सूर्यले छरेको अन्तिम उज्यालो पनि थियो। मरियमले पहिलो पटक युद्धको बीचमा पनि सौन्दर्य देखी। उसले महसुस गरी—प्रकृतिले अझै हार मानेको छैन। समुद्रले अझै छाल उठाइरहेकै छ। हावाले अझै बालुवालाई स्पर्श गरिरहेकै छ। शायद कुनै दिन युद्ध पनि थाक्नेछ। कुनै दिन बन्दुकभन्दा किताबको आवाज ठूलो हुनेछ। कुनै दिन अस्पतालमा साइरनभन्दा धेरै नवजात शिशुको रुवाइ सुनिनेछ। कुनै दिन समुद्रमा युद्धपोत होइन, माछा मार्ने डुङ्गाहरू फर्कनेछन्।
मरियमलाई थाहा थिएन त्यो दिन कहिले आउँछ। तर उसले प्रतीक्षा गर्न छोडिन। किनकि आशा नै युद्धले जित्न नसकेको अन्तिम भूमि थियो। सत्र वर्षको उमेरमा उसले परिवार गुमाएकी थिई। घर गुमाएकी थिई। विद्यालय गुमाएकी थिई। बाल्यकाल गुमाएकी थिई। तर एउटा कुरा उसले अझै बचाएकी थिई—मानवतामाथिको विश्वास। र शायद, यही विश्वासले कुनै दिन लाल सागरलाई युद्धको प्रतीकबाट शान्तिको समुद्रमा फेरि रूपान्तरण गर्नेछ।