अहंकारले मडारिएको नेपाली समाज नैतिक पतनको बाटोमा

बिजनेस पोष्ट

२ हप्ता अगाडि

 तोमनाथ उप्रेती

मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा स्पष्ट देखिन्छ कि ज्ञानको विकासले मात्र होइन, त्यसको विवेकपूर्ण प्रयोगले नै मानवीय चेतनाको वास्तविक उन्नति सम्भव भएको छ। ज्ञानले व्यक्ति र समाज दुवैलाई सशक्त बनाउँछ, तर यदि त्यस ज्ञानसँग विनम्रता, सहिष्णुता र नैतिकता जोडिएको छैन भने, त्यो घमण्ड र अहंकारमा परिणत हुन सक्छ। इतिहासका उदाहरणहरूले देखाएका छन्—कति व्यक्तिहरू वा समाजहरूले अत्यधिक ज्ञान प्राप्त गरे पनि त्यसको दुरुपयोगले केवल द्वन्द्व, असमानता र सामाजिक विखण्डन मात्र ल्यायो।
ज्ञानको असली सुन्दरता त्यसको प्रयोग र प्रस्तुतिमा निर्भर गर्दछ। जब व्यक्ति आफ्नो ज्ञान अरूसँग बाँड्छ, आलोचना स्वीकार्छ र सहकार्यमा विश्वास राख्छ, तब मात्र समाजमा सम्मान, मेलमिलाप र समरसता कायम हुन्छ। विनम्रता र ज्ञानको संयोजनले मात्र नेतृत्व, शिक्षा र सामाजिक प्रगतिमा स्थायी योगदान दिन सक्छ। ज्ञानको शक्ति अहंकारमा परिणत नभई सेवा, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वको माध्यमबाट प्रयोग हुन सके, तब मात्र मानव सभ्यता उज्ज्वल भविष्यतर्फ अघि बढ्न सक्षम हुन्छ।
विवेक ज्ञानको प्रयोग गर्ने कला हो। विवेकी व्यक्ति ज्ञानको गहिराइलाई बुझ्छ र आफ्नो सीमालाई स्वीकार गर्न जान्दछ। उसले आफूलाई अरूभन्दा उच्च ठान्दैन, बरु अरूको दृष्टिकोणलाई सम्मान गर्छ। ज्ञानको घमण्डले सम्बन्ध बिथोल्छ, तर विवेकयुक्त विनम्रताले सम्बन्ध बलियो बनाउँछ। शिक्षित व्यक्ति होइन, विवेकी व्यक्ति नै साँचो अर्थमा परिपक्व कहलिन्छ। विवेक बिना ज्ञान केवल सूचना हो—जसको न त मानवता हुन्छ, न नै संवेदना।
आजको विश्वमा धेरै मानिसहरू ज्ञानको नाममा आत्मप्रशंसा गर्छन्, तर त्यस्तो ज्ञानले समाजलाई विभाजित गर्छ। ज्ञानको मूल उद्देश्य भनेको मानवीयता र सत्यतर्फ उन्मुख हुनु हो, न कि अरूलाई दबाउने माध्यम बन्नु। जब ज्ञान अहंकारमा परिणत हुन्छ, तब त्यही ज्ञान नाशको कारण बन्छ। विनम्रता भनेको आत्मबोधको चिह्न हो—यसले आत्मसमालोचनाको बाटो खोल्छ र आत्मसुधारको प्रक्रिया शुरू हुन्छ।
समाज जीवनको जटिल तन्तु हो, जसमा प्रत्येक व्यक्तिको विचार, आचरण र मूल्य प्रणालीको गहिरो प्रभाव पर्दछ। जब समाजमा बौद्धिक अहंकार र आत्मकेन्द्रित प्रवृत्ति बढ्छ, तब व्यक्तिको नैतिक मूल्यहरू क्षीण हुन्छन् र सामाजिक संरचनामा असन्तुलन जन्मन्छ। अहंकार केवल व्यक्तिगत दोष नभएर समाजको स्वास्थ्य, शान्ति र समरसतामा खतरा बनिन्छ। यो मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक स्तरमा विकृति ल्याएर मानवीय सम्बन्धलाई कमजोर पार्छ।
अहंकारको जरा प्रायः व्यक्तिको शिक्षा, सामाजिक प्रतिष्ठा, उपलब्धि वा अधिकारमा बढी आत्मविश्वासको भावनाबाट उत्पन्न हुन्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो बुद्धि, ज्ञान वा अनुभवलाई सर्वोच्च मान्छ, तब ऊ आलोचना र सुझावलाई ग्रहण गर्न असमर्थ हुन्छ। यसले न केवल व्यक्तिको विकासमा अवरोध ल्याउँछ, तर समाजमा द्वन्द्व, असहिष्णुता र असमानताको बीजारोपण पनि गर्छ। व्यक्तिमा रहेको सानो अहंकार सामाजिक स्तरमा व्यापक प्रभाव पार्छ; परिवार, समुदाय र राष्ट्रका सम्बन्धमा असन्तुलन पैदा हुन्छ।
समाजमा अहंकारको फैलावटले नैतिक पतनको मार्ग उद्घाटित गर्दछ। जब व्यक्तिहरू स्वार्थ, प्रतिष्ठा र शक्ति मात्र प्राथमिकतामा राख्छन्, तब सत्य, न्याय, करुणा र सहिष्णुताको मूल्य कमजोर हुन्छ। यस्तो अवस्थामा भ्रष्टाचार, छलप्रपञ्च, असमान व्यवहार र सामाजिक विभाजन बढ्छ। मानिसहरू आपसमा विश्वास गुमाउँछन्, सहयोगको भावना क्षीण हुन्छ र व्यक्तिगत उपलब्धिलाई मात्र सर्वोच्च मान्ने प्रवृत्ति बढ्छ। यसको परिणामस्वरूप समाजमा प्रतिस्पर्धा अस्वस्थ र विनाशकारी बनिन्छ।
अहंकारले केवल सामाजिक सम्बन्धमा मात्र प्रभाव पार्दैन, यसले निर्णय प्रक्रियामा पनि बाधा पुर्याउँछ। नेतृत्व र व्यवस्थापन क्षेत्रमा अहंकारले पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सहकार्यलाई कमजोर बनाउँछ। जब नेताहरू आफ्नो ज्ञान र दृष्टिकोणमा अत्यधिक आत्मविश्वासी हुन्छन्, तब उनीहरू आलोचना र सुझावलाई अस्वीकार गर्छन्। यसले संस्थागत निर्णयहरूमा दोष, योजना कार्यान्वयनमा ढिलाइ र विकासमा असफलताको सिर्जना गर्छ। नेतृत्वमा अहंकारको प्रभाव केवल वर्तमानलाई प्रभावित गर्दैन, भविष्यमा पनि दीर्घकालीन विकास र सामाजिक स्थायित्वमा संकट ल्याउँछ।
इतिहासले पनि प्रमाणित गरेको छ कि समाजका पतन र द्वन्द्व प्रायः अहंकारबाट उत्पन्न हुन्छ। जब व्यक्तिहरू आफ्नो सानो अधिकार, प्रतिष्ठा वा विचारलाई अत्यधिक महत्व दिन्छन्, तब उनीहरू समाजिक नियम र नैतिक मान्यतालाई बेवास्ता गर्छन्। यसको प्रत्यक्ष परिणाम हो: हिंसा, विवाद, सामाजिक असमानता, जातीय र वर्गीय विभाजन। व्यक्तिको अहंकार केवल आफ्नो व्यक्तिगत जीवनमा मात्र सीमित रहँदैन; यो परिवार, समुदाय र राष्ट्रमा फैलिन्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा नैतिक पतनलाई प्रोत्साहित गर्दछ।
अहंकारको सामाजिक फैलावटको अर्को गहिरो प्रभाव आर्थिक असमानता र शक्तिको दुरुपयोगमा देखिन्छ। जब व्यक्तिहरू आफ्नो बुद्धि र ज्ञानको आधारमा अधिकार र शक्ति प्राप्त गर्छन्, तब उनीहरूले आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न नियम, न्याय र नैतिकताको उल्लंघन गर्छन्। यसले गरिब र वंचित वर्गलाई थप अप्ठ्यारोमा पार्छ, सामाजिक न्याय कमजोर हुन्छ र दिगो विकास अवरुद्ध हुन्छ। आर्थिक असमानता मात्र होइन, सामाजिक विश्वास र सहकार्य पनि कमजोर हुन्छ।
यस किसिमको समाजमा विश्वास र मेलमिलापको अभावले पारिवारिक सम्बन्ध र सामुदायिक संरचनालाई कमजोर बनाउँछ। व्यक्तिहरू आफ्नै लाभका लागि छल, कपट र अन्यायको सहारा लिन्छन्। यस्तो वातावरणमा सहयोग, सहिष्णुता र परोपकारको भावना मर्न थाल्छ। युवा पुस्ता र नवप्रवर्तनकारी शक्ति पनि बौद्धिक अहंकार र नैतिक पतनबाट प्रभावित हुन्छ, जसले समाजिक चेतना र विकासमा दीर्घकालीन संकट निम्त्याउँछ।
अहंकारको प्रभाव व्यक्तिगत स्तरमा रोक्न सकिँदैन; यसको नियन्त्रण सामाजिक संरचना, शिक्षा र सांस्कृतिक अभ्यास मार्फत हुनुपर्छ। शिक्षा प्रणालीमा नैतिकता, करुणा, सहिष्णुता र सहकार्यलाई महत्व दिनु अनिवार्य छ। पारिवारिक शिक्षामा पनि अहंकारमुक्त व्यवहार र आत्मचिन्तनको अभ्यास गराउनुपर्छ। व्यक्तिले आफ्नो उपलब्धि, ज्ञान र बुद्धिलाई समाजको सेवा र समृद्धिको लागि प्रयोग गर्दा मात्र अहंकारको नकारात्मक प्रभाव कम हुन्छ।
समाजमा नैतिक पतन रोक्नका लागि कानून, प्रशासन र सामाजिक संस्थाहरूले पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ। भ्रष्टाचार, अन्याय र द्वन्द्व उत्पन्न गर्ने तत्वहरूलाई समाजबाट हटाउने प्रयास गर्नु अपरिहार्य छ। यसका साथै, धार्मिक, सांस्कृतिक र आध्यात्मिक शिक्षाले व्यक्तिको आन्तरिक चेतना र मूल्यबोध विकास गर्न मद्दत पुर्याउँछ। योग, ध्यान र नैतिक शिक्षाले व्यक्तिलाई आत्मचिन्तन र सामाजिक उत्तरदायित्वमा ध्यान केन्द्रित गर्न सिकाउँछ।
अहंकारमुक्त, नैतिक र समर्पित समाजले मात्र दीर्घकालीन विकास, सामाजिक मेलमिलाप र राष्ट्र निर्माणका लागि स्थायी आधार तयार गर्न सक्छ। यसैले, प्रत्येक व्यक्तिले आन्तरिक चेतना, सहिष्णुता र नैतिक मूल्यहरूको अभ्यास गर्दै समाजलाई उज्यालो र समृद्ध मार्गमा डोर्याउनु अपरिहार्य छ।
विनम्रता र विवेक सँगै आउँदा व्यक्तिको चरित्र उज्यालो हुन्छ। उसले अरूको अनुभवलाई महत्त्व दिन्छ, आफैंलाई सधैं सुधार गर्न तयार रहन्छ, र साँचो सहिष्णुता देखाउँछ। समाजमा असल नेताहरू, शिक्षकहरू र परिवर्तनकारी व्यक्तिहरू सबैमा यो संयोजन पाइन्छ। जब व्यक्तिले आफूमाथि घमण्ड गर्दैन र अरूका विचारहरूलाई पनि सम्मान दिन्छ, तब ऊ साँचो रूपमा ज्ञानवान् हुन्छ। यस्तो संस्कारले परिवार, संस्था र राष्ट्रमा सकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ।
ज्ञान आफैँमा न त राम्रो हो न नराम्रो—त्यसको मूल्य निर्धारण त्यसको प्रयोगमा निर्भर गर्दछ। विवेकयुक्त विनम्रता ज्ञानको सबैभन्दा उत्कृष्ट रूप हो, जसले समाजमा सौहार्दता, सादगी र सहिष्णुता फैलाउँछ। यस्तो ज्ञानले मात्र व्यक्तिलाई महान् बनाउँछ, र यस्तो संस्कृति नै समृद्ध र सभ्य समाजको आधार हो। त्यसैले आजको समयको खाँचो हो—अहंकाररहित बौद्धिकता र आत्मसमीक्षात्मक जीवनशैली, जसले मानवीय विकासलाई सन्तुलित दिशा दिन सक्छ।
विकलांग भएर पनि ब्रह्माण्डको रहस्यमा अनुसन्धान गरेका स्टिफन हकिङले भनेका थिए, “मानिसको सबैभन्दा ठूलो दुस्मन मूर्खता होइन, ज्ञानी भएको भ्रम हो।” यो भनाइ आजको नेपाली राजनीति र समाजमा ठ्याक्कै मेल खान्छ। नेतादेखि कर्मचारी र विश्लेषकसम्म धेरैले आफूलाई सधैं सही ठान्छन्, तर व्यवहारमा उनीहरूकै कार्यले जनजीवनलाई समस्यामा पारेको देखिन्छ।
बौद्धिक अहंकार र राजनीतिक असफलता गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। नेताहरू जब आफूलाई मात्र ज्ञानी ठान्छन् र अरूका विचार अस्वीकार गर्छन्, निर्णयहरू अपारदर्शी र एकपक्षीय बन्छन्। परिणामस्वरूप, नीति, योजना र बजेटहरू व्यक्तिगत स्वार्थमा सीमित हुन्छन्।नेपालमा योजनामा अनुकूलनको कमी र आलोचना प्रतिको असहिष्णुता देखिन्छ। आलोचना आक्रमणजस्तै लिइन्छ, जसले संवाद समाप्त गर्छ। आर्थिक नीति, शिक्षा र पूर्वाधार जस्ता क्षेत्रमा लापरवाही र अदूरदर्शिता प्रस्ट देखिन्छ। तर नेताहरूले आफू सधैं सही रहेको भ्रममा बाँधिएका छन्।
जब अरूको विचारलाई तुच्छ मानिन्छ र त्रुटिहरू स्विकार्न सकिन्न, तब त्यो मानसिकता संस्थागत रूप लिन्छ। त्यसले नीति निर्माण र प्रशासनमा अराजकता ल्याउँछ। यस्तो प्रवृत्तिले लोकतन्त्र कमजोर बनाउँछ र दलीय अहंकार बलियो बन्छ।आत्मसमालोचना बौद्धिक स्वास्थ्यको सूचक हो। जब व्यक्तिहरू वा संस्थाहरू आफ्ना त्रुटिहरू स्वीकार्छन्, सुधार सम्भव हुन्छ। यस्तो संस्कारले पारदर्शिता बढाउँछ, जनताको आवाजलाई ध्यानमा राखी नीतिहरू बनाइन्छ, र समाज सशक्त बन्छ। त्यसैले, आत्ममुग्धता होइन, आत्मसमालोचना र सहिष्णु संवादमार्फत मात्र समृद्ध समाजको आधार तयार हुन्छ।
नेपाली परिवेशमा सत्ताको वरिपरि रहेका धेरै व्यक्तिहरू ‘मलाई सबै थाहा छ’ भन्ने भ्रममा बाँचिरहेका छन्। त्यही भ्रमले न त उनीहरूलाई सुधार गर्न दिन्छ, न समाजलाई अगाडि बढ्न।त्यसैले, हकिङको भनाइ एक वैज्ञानिकको उद्धरण मात्रै होइन, यो चेतावनी हो—अहंकार, आत्मसन्तुष्टि र ‘अज्ञानमा आत्मगौरव’ गर्ने प्रवृत्तिको विरुद्ध। यो भनाइलाई आत्मसात् गर्न सके मात्र नेपाली समाजले नयाँ युगतिर पाइला चाल्न सक्नेछ।
समाजमा बौद्धिक अहंकारको फैलावट नैतिक पतनको मार्ग हो। यसको परिणामस्वरूप व्यक्ति, परिवार, समुदाय र राष्ट्र सबै तहमा असंतुलन, द्वन्द्व र असमानता फैलिन्छ। यसबाट जोगिनको लागि शिक्षा, नैतिकता, आत्मचिन्तन र सामाजिक जिम्मेवारीको विकास अनिवार्य छ। जब व्यक्तिले आफ्नो ज्ञान, शक्ति र उपलब्धिलाई केवल स्वार्थका लागि होइन, समाज र मानवताको हितका लागि प्रयोग गर्छ, तब समाजमा नैतिकता, न्याय र समरसता कायम हुन्छ। यसरी मात्र समाजको अधोगति रोक्न सकिन्छ र समृद्धि, शान्ति तथा स्थायित्वको मार्ग सुनिश्चित गर्न सकिन्छ।