समृद्ध समाजका लागि नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको भूमिका

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव ,नेपाल सरकार
“सर्वे भवन्तु सुखिनः सर्वेसन्तु निरामयाः।
सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चित् दुःखभाग्भवेत्।”
यो श्लोक संस्कृत भाषामा प्राचीन वेद(उपनिषद् तथा शान्ति मन्त्रहरूमध्ये एक हो, जुन सबै जीवहरुको कल्याण, सुख, स्वास्थ्य र शान्तिको कामना गर्दछ। यसको अर्थ अत्यन्त गहन र विशाल छ।ूसबै प्राणीहरू सुखी होऊन्, सबैले रोगमुक्त जीवन जिउन्, सबैले शुभ र राम्रो कुरा देखून् र कुनै पनि प्राणीले कहिल्यै दुःख भोग्न नपरोस्।ू
यस श्लोकले मानव मात्र होइन, सम्पूर्ण जीव जगतप्रति समान प्रेम, सहानुभूति र सद्भावना व्यक्त गर्दछ। यहाँ व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर सम्पूर्ण सृष्टिको समृद्धि र कल्याणको कामना गरिएको छ। ूसर्वेू अर्थात सबै, ूभवन्तु सुखिनःू भन्नाले सबै सुखी रहून् भन्ने भावनालाई दर्शाउँछ। ूसर्वे सन्तु निरामयाःू भन्ने वाक्यांशले सबै रोगरहित, स्वस्थ र निरोगी रहून् भन्ने शुभेच्छा प्रकट गर्दछ। ूसर्वे भद्राणि पश्यन्तुू भन्नाले सबैले शुभ र कल्याणकारी कुरा देखून्, अनुभव गरून् भन्ने कामना गरिएको छ। अन्ततः ूमा कश्चित् दुःख भाग्भवेत्ू भन्नाले कुनै पनि प्राणीले दुःखको अनुभव गर्न नपरोस् भन्ने गहिरो भावनात्मक समर्पण प्रस्तुत गरिएको छ।
यो मन्त्र विश्वशान्ति, समृद्धि र एकताको सन्देश दिन्छ। आजको युगमा, जहाँ तनाव, द्वेष, ईर्ष्या र हिंसाले मानिसलाई ग्रसित बनाइरहेको छ, त्यहाँ यस्तो श्लोकले समर्पण, प्रेम र करुणा फैलाउने प्रेरणा दिन सक्छ।यस्तो भावना विकसित गर्नाले व्यक्तिगत जीवनमा मात्र होइन, सामाजिक र वैश्विक सन्दर्भमा पनि सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो मन, वचन र कर्मद्वारा यस्तो शुभ भावना पालना गरेमा पृथ्वी नै एक स्वर्ग बन्न सक्छ। आजको जटिल विश्वमा, जहाँ विविधता र मतभेदले द्वन्द्व निम्त्याउने खतरा छ, यस्ता सार्वभौमिक मान्यता र संस्कारले सबैलाई एकताको डोरीमा बाँध्न सहयोग पुर्याउँछ।
समृद्ध समाजको निर्माणमा नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको भूमिका अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। कुनै पनि समाजले जब दिगो विकास र शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वको सपना देख्छ, तब त्यसका लागि जनसाधारणमा नैतिक चेतना र मानवीय गुणहरूको विकास अनिवार्य हुन्छ। शिक्षा मात्र ज्ञान प्रदान गर्ने माध्यम होइन, बरु यसले व्यक्तिको चरित्र निर्माण, सामाजिक व्यवहार सुधार, र समग्र राष्ट्रको संस्कारलाई प्रबद्र्धन गर्ने कार्य गर्दछ। नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरू बिना कुनै पनि समाज समृद्ध, न्यायपूर्ण र सद्भावपूर्ण बन्न सक्दैन।
नैतिक शिक्षा भन्नाले केवल नियम, कानून वा परम्परागत नियमहरूको सिकाइ मात्र होइन, व्यक्तिमा सही र गलतको बोध गराउने, सामाजिक उत्तरदायित्व बुझाउने, र सद्गुणहरूको विकास गर्ने प्रक्रिया हो। यसले व्यक्ति आफैंलाई मात्र होइन, उसको परिवार, समाज र राष्ट्रलाई पनि समृद्ध बनाउने ऊर्जा दिन्छ। मानवीय मूल्यहरू—जस्तै सत्य, ईमानदारी, सहिष्णुता, दया, सहकार्य, न्याय, ममतापूर्ण व्यवहार—यी सबै गुणहरूले समाजमा विश्वास र मेलमिलाप कायम राख्न मद्दत गर्छन्।
समाजमा यदि नैतिक शिक्षा अभाव भयो भने, त्यसले अस्थिरता, अन्याय र विभाजन निम्त्याउन सक्छ। भ्रष्टाचार, नाफाखोरी, हिंसा र असमानता जस्ता सामाजिक समस्याहरू नैतिक मूल्यहरूको कमीका कारण उत्पन्न हुन्छन्। यसकारण, नैतिक शिक्षा एउटा दियो जस्तै हो, जसले अन्धकारलाई हटाउँदै उज्यालो फैलाउँछ। यसले व्यक्ति र समाजलाई जिम्मेवार बनाउने मात्र होइन, सामाजिक समस्याहरूको दीर्घकालीन समाधानको बाटो पनि खोल्छ।
वर्तमान समयको प्रतिस्पर्धात्मक युगमा आर्थिक प्रगति महत्वपूर्ण छ तर त्यो नै समाजको समृद्धि होइन। वास्तविक समृद्धि त्यो हो जसमा सबै नागरिकलाई न्याय, सम्मान र अवसर प्राप्त हुन्छ। यस्तो समाज बनाउन शिक्षा प्रणालीले नैतिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको समावेशले विद्यार्थीहरूलाई न केवल दक्ष बनाउँछ, तर उनीहरूलाई राम्रो नागरिकका रूपमा पनि तयार गर्छ। जब युवा पुस्ता नैतिक शिक्षा प्राप्त गर्छ, तब उनीहरू जिम्मेवार, समर्पित र सामाजिक रूपमा सचेत नागरिकका रूपमा विकसित हुन्छन्।
नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको प्रचारले सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र पारस्परिक सम्मानलाई प्रोत्साहन गर्छ। विभिन्न जाति, धर्म, भाषा र संस्कृतिका बीच सहअस्तित्व र सहकार्यलाई बलियो बनाउँछ। यसले सामाजिक एकता र राष्ट्रिय समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछ। नेपालको विविधतापूर्ण समाजमा यो विशेष गरी महत्वपूर्ण छ, जहाँ मानवीय मूल्यहरूले मात्र विभिन्न समूहहरूबीच एकता र मेलमिलाप कायम गर्न सक्छन्।
सरकार र शैक्षिक संस्थानहरूले नैतिक शिक्षा प्रवर्धनका लागि विशेष नीति, पाठ्यक्रम र कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नुपर्छ। अभिभावक र समाजले पनि नैतिक शिक्षालाई प्राथमिकतामा राखेर बालबालिकामा सही संस्कार र व्यवहार विकास गर्न सहयोग गर्नुपर्छ। यसले समाजमा जिम्मेवार र अनुशासित नागरिकहरूको सिर्जना गर्छ, जसले राष्ट्रको प्रगति र समृद्धिमा सकारात्मक योगदान दिन्छन्।
नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको विकासले व्यक्तिको मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्यमा पनि सुधार ल्याउँछ। यस्तो व्यक्ति तनाव, निराशा र हिंसात्मक प्रवृत्तिबाट टाढा रहन्छ। सामाजिक रूपमा सहिष्णु, मैत्रीपूर्ण र सहयोगी व्यवहार गर्छ, जसले परिवारदेखि विश्वव्यापी स्तरसम्म शान्ति र सद्भाव कायम राख्न मद्दत गर्छ।
इमान्दारीता, प्रेम, दया, सद्भाव, करुणा, विश्वास, निप्पक्षता, बौद्धिकता, र सहयोगीपन जस्ता गुणहरू मानवीय मूल्य हुन् । समाजमा यी मूल्यहरूको महत्व बुझ्न र कार्यान्वयन गर्नका लागि शिक्षा, परिवार, समाज, र शैक्षिक संस्थाहरूको योगदान आवश्यक छ। मानव मूल्यहरूको अभिवृद्धि र शिक्षा भनेको सत्य, धर्म, शान्ति, प्रेम, र अहिंसाका मूल्यहरूलाई व्यवहारमा लागू गर्नु हो। सार्वजनिक क्षेत्र व्यवस्थापनमा यी मानवीय मूल्यहरूको उचित प्रयोगले समृद्धि, सामाजिक न्याय, सुशासन, र भ्रष्टाचारमुक्त व्यवस्था बनाउन मद्दत पुर्याउँछ। मानवीय मूल्यले मानवलाई अन्य प्राणीहरू भन्दा उत्कृष्ट र चेतनशील बनाउँछ।
मानवीय, नैतिक, व्यावसायिक, लोकतान्त्रिक मूल्यहरुको प्रवर्धन गर्दै कानुनी शासन स्थापना गर्न सकेमा हरेक नेपालीले सुशासनको अनुभूति गर्न सक्नेछन् । सर्वजनिक प्रशासनलाई सक्षम, निष्पक्ष, जवाफदेहि, पारदर्शी, नतिजामुलक वनाउन नैतिक, सामाजिक, आध्यात्मिक, मानवीय र नैतिक मूल्यको कार्यान्वयन गरी मुलुकलाई दिगो शान्ति, विकास र समृद्धितर्फ लम्काउन आवश्यक रहेको छ ।
वर्तमान समयमा प्रविधिको चरम विकास र आधुनिकिकरणको विस्तारसँगै विश्वका अधिकांश देशहरुमा यो पक्ष कमजोर हुन थालेको छ । यसलाई सवै पक्षले चिन्ताको रुपमा लिएको अवस्था छ । मानव भएर जन्मिसकेपछि मानवता प्रदर्शन गर्नु सवैको दायित्व हो तर यो पक्षलाई मानवीय समुदायले नबुझिदिँदा मानविय मुल्यको ह्रास हुन थालेको अवस्था छ । यो समस्या नेपाली समाजमा पनि स्पस्ट रुपमा देख्न सकिन्छ ।
मानवीय मूल्यहरू एकातिर व्यक्तिको विवेकद्वारा नियन्त्रित हुन्छन् भने अर्कोतर्फ तिनको संस्कृति र परम्परालाई क्रमशः पालनपोषण गरिन्छ । वसुधैव कुटुम्बकम्, सर्वेभवन्तु सुखिनः र बहुजनहितायलाई मानवीय मूल्य मान्यताको महत्वपुर्ण मानक मानिन्छ । मानव मूल्य एक व्यापक अवधारणा हो। सामान्यतया यसमा ती सबै मूल्यहरू समावेश हुनुपर्छ जुन मानवको चौतर्फी विकाससँग सम्बन्धित छन् । समाजमा रहेका अनेक किसिमका विकृति विसङ्कती हटाउन र समाजमा सद्भाव ल्याउन मानवीय मूल्य मान्यताको विकास आवश्यक पर्दछ। मानवीय मूल्यमा व्यक्तिगत स्वार्थलाई तिलाञ्जली दिइन्छ र मानवीय मूल्यमा नै सम्पूर्ण मानव जातिको कल्याण निहित रहेको कुरा पनि स्पष्ट गरिएको छ । अर्थात् मानवीय मूल्यमान्यता सर्वव्यापी र सार्वजनिक हिततर्फ अघि बढ्छ । यसमा जनहित र मानव उत्थानका लागि आफूले बलिदान गर्छु भन्ने भावना प्रत्येक व्यक्तिमा निहित हुन्छ ।
समृद्ध समाजको लागि नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको भूमिका अपरिहार्य छ। जबसम्म हामी व्यक्तिको चरित्र निर्माण र सामाजिक उत्तरदायित्वबोधमा जोड दिन सक्दैनौं, तबसम्म कुनै पनि समाज दिगो प्रगतिमा पुग्न सक्दैन। नैतिक शिक्षा केवल नियम र कानून सिकाउनु मात्र होइन, सही–गलत बोध गराउने, सद्गुणहरूको विकास गराउने र समाजमा सहकार्य र न्याय कायम गर्ने आधार हो।
यसले भ्रष्टाचार, हिंसा र असमानता जस्ता समस्याहरू घटाउन सहयोग गर्छ। वर्तमान प्रतिस्पर्धात्मक युगमा मात्र आर्थिक प्रगति पर्याप्त छैनस सबै नागरिकलाई समान अवसर र सम्मान सुनिश्चित गर्नुपर्छ। त्यसका लागि विद्यालय, कलेज र विश्वविद्यालयहरूमा नैतिक शिक्षालाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ। यसले युवालाई जिम्मेवार र सामाजिक रूपमा सचेत नागरिक बनाउँछ।
नैतिक शिक्षा सामाजिक सद्भाव, सहिष्णुता र मेलमिलापलाई प्रवर्द्धन गर्छ, जसले राष्ट्रिय एकता र समृद्धिमा योगदान पुर्‍याउँछ। यसका लागि सरकार, शिक्षा संस्था र अभिभावकहरू सबैको सहकार्य आवश्यक छ। यो शिक्षा व्यक्तिको मनोवैज्ञानिक स्वास्थ्य पनि सुधार्छ, जसले शान्ति र सद्भाव कायम राख्न मद्दत गर्छ।
समग्रमा, नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको पुनर्जागरण र प्रवर्द्धन नै समृद्ध, न्यायपूर्ण र दिगो समाज निर्माणको आधार हो। जबसम्म हामी यी मूल्यहरूलाई हाम्रो जीवन र समाजमा स्थापित गर्दैनौं, तबसम्म वास्तविक समृद्धि सम्भव हुँदैन।
यथार्थमा सत्य, धर्म, शान्ति, पे्रम र अहिंसारूपी मानव मूल्यहरूलाई बुझेर व्यवहारमा लागू गर्ने र तिनीहरूलाई उत्साह र इमानदारीपूर्वक अरूमाझ पुर्याउने व्यक्ति शिक्षित व्यक्ति हो ।नेपालको परिवेशमा पछिल्ला दशकमा परिवार टुक्रिनु, पश्चिमी संस्कृतिको अतिक्रमण, मदिरा र लागू पदार्थ, नेपाली परम्परा, संस्कृति र मूल्यहरूमा ह्रास, भौतिकवाद, प्रदूषण, भ्रष्टाचार, समाजलाई विखण्डन गर्ने बिधर्मी शक्तिहरूको बिगबिगीजस्ता अभ्यास मूल्यमा आधारित शिक्षाको अभावबाटै सिर्जना भएको हो ।वर्तमान शिक्षाले भाषा र अवधारणा सिकायो । तर, आफूसँग र अरूहरूसँग कसरी सन्तुलित जीवनयापन गर्ने भन्ने सिकाउन सकेन । आजकलको शिक्षा दिमागलाई किताबी कुराले भर्ने, भरिएको कुरा परीक्षा भवनमा खन्याउने र घर फर्कंदा रित्तो दिमाग फर्कने प्रक्रियाको रहेको छ । सुन्दर जीवनको परिकल्पना मानवीय मूल्यमा आधारित शिक्षा हो ।
जीवनको मूल्यबोध गराउनु, मानवीय संवेदना र अस्तित्वको पहिचान गर्न सक्षम बनाउनु, जीवनका कठिनतम् क्षण, असफलतामा आफूलाई शान्त, सौम्य र शालीन हुन सिकाउनु, जीवन संघर्षमा लड्नुलाई सामान्य विषय मान्दै नहडबढाइ उठ्ने र सम्हालिएर फेरि हिंड्न सिकाउनु नै वास्तविक अर्थको शिक्षा हो । शिक्षा जीवनको मूल्यलाई अधिक बनाउने साधन हो । मानवीय मूल्यको सापेक्षमा शिक्षालाई विकास गर्नुपर्छ । सभ्य मानव, समुदाय र समाजको निम्ति उपयोगी बनाउन र सहज जीवनयापनको गोरेटो बन्नुपर्छ, शिक्षा । त्यसैले, यसका निम्ति विभिन्न प्रयास भइरहेका छन् । सिक्ने र सिकाउने क्रममा निश्चित शिक्षा प्रणालीको विकास भएको छ । यो निरन्तर प्रक्रिया हो ।
किताब पढेर मान्छे महान् हुँदैन, डिग्री भनेको सामान्य औपचारिक मापन मात्र हो, जीवनका लागि तिनीहरू मूल्यवान होइनन्, इमानदार, जिम्मेवार, जवाफदेही, उत्तरदायी, श्रम गर्ने र आफ्नो सादृश्यमा अरूलाई बोध गर्न सक्नुपर्छ ।शिक्षालाई अहिले बिक्रीको सामान बनाइएको छ । विश्वभरि यसको व्यापार हुन्छ र मानव यन्त्रहरू निर्माण गर्ने कारखाना बनाउने प्रयास भइरहेको छ । अबको युद्ध मानवीय मूल्य, अस्तित्व रक्षा पक्षधर र मानव यन्त्र निर्माण पक्षधरहरूको हुनेछ । त्यस युद्धमा हामी मानव मूल्यको पक्षमा दृढतापूर्वक उभिन सक्नु पर्दछ ।
अध्यात्मवादले आत्मालाई सर्वपरी र ब्रह्माण्डको मूल मान्दछ, जसको माध्यमबाट व्यक्तिले जीवनका उद्देश्य, कर्तव्य र आत्मज्ञानलाई खोज्छ। अध्यात्मवादको उद्देश्य व्यक्तिको मानसिक, भौतिक र आध्यात्मिक पक्षलाई समन्वय गर्नु हो, जसले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ। यो शिक्षाले मानिसलाई आत्मा, सत्य, धर्म र शान्तिका साथ जीवन यापन गर्ने प्रेरणा दिन्छ। आध्यात्मिक जीवनका अभ्यासले मानवीय मूल्यहरू, जस्तै सहिष्णुता, करुणा, समानुभूति, र सहयोगी भावना प्रकट गर्न मद्दत गर्छ।
समाजका बुद्धिजीवी एवं प्रबुद्ध वर्गले आफूलाई कम आँकलन गर्नु हुँदैन। उनीहरूको अनुकरण पछाडिको वर्गले गरिरहेका हुन्छन्। प्रायः नागरिकहरूले अग्रजको भूमिकालाई नमुनाको रूपमा हेरेका हुन्छन्। यसरी राजनेताको आदर्शलाई पनि अनुशरण गर्न अभिभावकले आफ्ना सन्ततिलाई समेत भन्ने गर्छन्। यस्ता व्यक्तित्वहरूमा संस्कारयुक्त व्यवहार र चरित्र राम्रो हुनसकेमा नै सिंगो समाज सुशील र भद्र बन्ने हुन्छ। यस्ता व्यक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थका लागि काम गर्ने होइन, समाजको स्वार्थका लागि काम गरेको देखाउन सक्नुपर्छ। हाम्रो समाजका विद्यमान पिछडिएका व्यक्तिका समुदायलाई माथि उठाउन राजनेता र प्रबुद्ध वर्गबाट योगदान पुर्याउनुपर्छ। नागरिक शिक्षाले प्रजातन्त्र बारेमा ज्ञान प्रदान गर्नुका साथै देशको प्रशासन, संसद, सरकार राज्यको नागरिक समाजप्रतिको भूमिका आदिलाई उजागर पार्छ। नागरिक शिक्षा यस्तो शिक्षा हो, जसले नागरिकलाई आफ्नो भलो कसरी गर्ने, समस्याको निदानमा अन्य सहयोगी मित्र र सरकारको सहयोग कसरी लिने, कमजोर र सीमान्तकृत वर्गको उत्थान कसरी गर्ने र सहअस्तित्वको भावना कसरी बढाउन एकआपसमा मिलिजुली शान्ति र संस्कृतिको निर्माण कसरी गर्नेसम्मको पाठ नागरिक शिक्षाबाट सिक्न सकिन्छ।
लोकतान्त्रिक समाज निर्माणका लागि समाज सञ्चालकलाई स्वच्छ, सक्षम, विश्वसनीय, जवाफदेहि, पारदर्शी र नतिजामुलक बनाउनु आवश्यक छ। यसका लागि सामाजिक, आध्यात्मिक, मानवीय र नैतिक मूल्यहरूको कार्यान्वयन गर्नुपर्ने छ। अहिले प्रशासनमा नातावाद, कृपावाद र चाकरी जस्ता विकृतिहरू छन् जसले सार्वजनिक क्षेत्रलाई कुरुप बनाइदिएको छ। यसबाट मुलुकलाई बचाउँदै, राज्य व्यवस्था संचालनमा गतिशीलता ल्याउन र नागरिकहरूको भविष्य उज्जवल बनाउन मानवीय मूल्य, मुल्यमा आधारित शिक्षा, नैतिक शिक्षा र अध्यात्मवादको योगदान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
अन्ततः, समृद्ध समाजका लागि नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको भूमिकालाई नकार्न सकिँदैन। यो केवल व्यक्तिको विकासका लागि होइन, समाज र राष्ट्रको दिगो प्रगतिको लागि आधारभूत शर्त हो। जब सम्म हामी शिक्षा प्रणाली र सामाजिक संरचनामा यी मूल्यहरूको स्थापना र प्रवर्धन गर्दैनौं, तबसम्म वास्तविक समृद्धि सम्भव हुँदैन। नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरू समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्छन्, विश्वास र सद्भावलाई बलियो बनाउँछन्, र दीर्घकालीन शान्ति र विकासको मार्ग खोल्छन्। त्यसैले आजको जटिल विश्वमा यी मूल्यहरूको पुनर्जागरण र प्रवर्धन नै समृद्ध र न्यायपूर्ण समाज निर्माणको आधार हो।
उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।

थप समाचारहरु:

ज्ञानदिने गुरुको हातमा ढुङ्गा ! युगकवि सिद्धिचरण र उर्वशी खण्डकाब्य जैविक विविधता र जलचर संरक्षणमा जलाशय अर्थतन्त्रबारे बैंकर मनोज ज्ञावलीको संक्षिप्त टिप्पणी स्पा र वेलनेस पर्यटनको सम्भावना शासन सुधारमा सकारात्मक कार्यसंस्कृतिको योगदान नयाँ बजेट जनमुखी होइन शक्ति केन्द्रित लो प्रोफाइलमा रमेका उम्दा समाजसेवी राजन थापा पर्वतीय क्षेत्रमा बढ्दै जोखिम, हिमताल विस्फोटको खतरा