छठपछि खुल्ने शेयर बजार के होला ?

रिसव गौतम

नेपालीहरूको दोस्रो महान पर्व तिहार र नेपाल संवत् सकिइसकेको छ । अहिले छठ पर्व नेपालीहरूले मनाइरहेका छन्, खासगरी तराई क्षेत्रमा । केही दिनमा छठ पर्वको बिदा पनि सकिनेछ र सबै आफ्नो-आफ्नो काममा फर्किनेछन् । यो लामो बिदामा शेयर बजार बन्द छ । तिहारअघि बजार बन्द हुँदा १६ अंकले बजार बढेर बन्द भएको थियो ।

खासगरी दसैँ र तिहारबीच केही दिन बजार खुले पनि सबै मान्छेहरूलाई चाडपर्वको रौनक थियो । बजारप्रति चासो नभएपछि त्यसबीच उल्लेख्य कारोबार भएन । बजार पनि जुन रूपमा बढ्नुपर्ने आँकलन थियो, बढेन, किनकि लगानीकर्ताहरू चाडपर्वमा शेयर किन्नेभन्दा घुमघाम गर्ने, मिठो मसिनो खाने र रमाइलो गर्नका लागि खर्च गर्ने मनस्थितिमा थिए ।

अब भने चाडपर्व सकिँदै गर्दा बजारले कस्तो लय समात्ला भन्ने धेरैको चासो देखिन्छ । किनकि नयाँ आर्थिक वर्ष सुरु भएपछि कम्पनीहरूले अहिले धमाधम आफ्नो नाफाबाट लगानीकर्ताका लागि लाभांश घोषणा गरिरहेका छन् । अघिल्ला वर्षहरूमा कोरोना महामारी र मन्दीका कारण लाभांश दिन नसकेका कम्पनीहरूले यस वर्ष धेरै-थोरै जे सकिन्छ लाभांश घोषणा गर्न थालेका छन् । हालसम्म विभिन्न बैंकहरू सहित ११० भन्दा बढी कम्पनीले लाभांश घोषणा गरिसकेका छन् ।

त्यसमध्ये २५ वटा कम्पनी नेप्सेमा सूचीकृत पनि छन् । नेप्सेमा सूचीकृत कम्पनीहरूले गर्ने लाभांश घोषणाले शेयरको दोस्रो बजार कारोबारमा प्रभाव पार्ने नै हुन्छ । त्यस बाहेक हालैको जेन-जी आन्दोलनपछि बनेको सरकारले शेयर लगानीकर्ताका धेरै मागहरू पुरा गरिसकेको छ । अर्थमन्त्री रामेश्वर खनाल नै शेयर बजारप्रति संवेदनशील देखिए । फलस्वरूप अहिले शेयर बजारका नीतिगत बाधा, अड्चन हटेका छन् ।

शेयर बजारका बाधा अड्चन फुकाउन नयाँ गभर्नर डा. विश्व पौडेलले शपथ लिएदेखि नै अग्रसरता लिएका हुन् । यद्यपि यसअघिका गभर्नर महाप्रसाद अधिकारीले आफ्नो आखिरी वर्षको मौद्रिक नीतिहरूमा केही खुकुलो बनाउन सुरु गरेरै बिदा भएका हुन् । तर, उनै अधिकारी गभर्नर हुँदा शेयर बजारमा विभिन्न नीतिगत अङ्कुश लगाइए । त्यसको भित्री कारण वा रहस्य के थियो, उनै जानून् । तर त्यसरी अर्थतन्त्रको बाह्य प्रभाव न्यूनीकरण गर्न शेयर बजारमाथि अधिक नियन्त्रण गर्नुपर्ने कारण सायद थिएन ।

तर नयाँ गभर्नर पौडेलले भने शेयर बजारलाई बिना रोकतोक, बिना अल्झन-उल्झन अघि बढ्न बाटो खोलिदिएका छन् । त्यसमा अर्थमन्त्री खनालको पनि भूमिका रह्यो । फलस्वरूप उनीहरू शेयर लगानीकर्ताहरूको धन्यवादको पात्र भएका छन् । नीतिगत बन्देजहरू फुकुवा भएसँगै शेयर लगानीकर्ताहरूको सरकारसँगको गुनासो मथ्थर भएको छ ।

उनीहरूले राखेका डेढ दर्जन बढी मागहरूमध्ये धेरै त पुरा भएका छन् । मूलतः शेयर बजारलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बनाउने, बजारको दायरा विस्तार गर्ने र नेप्सेको पुनर्संरचना गर्ने लगायतका कुराहरूलाई सम्बोधन गरेर अघि बढ्ने कुराहरू छन् । पुँजी बजारको क्षेत्रलाई विकसित र भव्य बनाउँदै लैजाने कुरा भविष्यका हुन् । जसमा आम लगानीकर्ताहरूको पनि, नयाँ आउने सरकारको पनि र व्यावसायिक जगतको पनि उत्तिकै भूमिका हुनसक्छ ।

जेन-जी आन्दोलनपछि बनेको नयाँ नागरिक सरकारले पुँजीबजार सुधार सुझाव कार्यदल बनाएको थियो । अर्थक्षेत्रका विज्ञ अर्थमन्त्री रामेश्वर खनालले बनाएको कार्यदलले दिएको सुझावअनुसार नै राष्ट्र बैंकले बैंकहरूलाई अहिले नयाँ निर्देशन जारी गरेको हो । बैंकहरूले व्यक्तिलाई दिने शेयर धितो कर्जाको २५ करोडको सीमा हटाइएको छ ।

कार्यदलले गरेको सुझावअनुसार राष्ट्र बैंकले त्यस सीमा हटाएको हो । त्यसैगरी बैंकहरूलाई सेयर बिक्रीमा पनि राष्ट्र बैंकले सहजीकरण गरेको छ । बैंकहरूले सेयर खरिद गरेको एक वर्ष पुगेका लगानीमध्येबाट एक आर्थिक वर्षमा प्राथमिक पुँजीको २० प्रतिशत रकमसम्मको लगानीमा बिक्री गर्नसक्ने व्यवस्था समेत हटाएको छ । जुन पुँजी बजार सुधार सुझाव कार्यदलकै सुझावअनुसार हटाइएको हो । अब ६ महिनाभन्दा बढी अवधिको लागि मात्रै लगानी गर्न पाउने छन् । यसरी अहिले राष्ट्र बैंकले अघिल्लो गभर्नरको पालाका तमाम खालका नीतिगत बन्देज र कडाइ हटाइसकेको छ । शेयर बजारलाई बाटो खुल्ला गरिएको छ ।

खुला नीति बजारको अग्रगामी बाटो

नेपालले वि.सं. २०४८/०४९ सालबाटै खुला बजार अर्थनीति (उदारीकरण) लाई अङ्गीकार गरे पनि धेरै कुराहरू अहिले पनि त्यस्तै छैनन् । खुला प्रतिस्पर्धा, प्रभावकारी व्यावसायिक वातावरण, शान्ति सुरक्षा र सबल आर्थिक नीतिहरू कुनै पनि देशको विकासको खातिर महत्त्वपूर्ण सर्त हुन् ।

हाम्रै छिमेकी चीनले माओत्सेतुङको नेतृत्वमा सांस्कृतिक क्रान्ति गरे पनि उनको नेतृत्वमा आर्थिक विकास भने हुन सकेन । सन् १९७८ पछि चीनमा देङ स्याओ पिङले क्रमशः खुला बजार अर्थनीति लिएपछि चीनमा आर्थिक विकासको प्रारम्भ भएको हो । सन् २००० मा आइसकेपछि चीनले विश्व व्यापार संगठनको सदस्यता लियो र बजारलाई थप खुला र लचिलो बनायो । फलस्वरूप आजको चीन विश्वमै दोस्रो ठुलो अर्थतन्त्र भैसकेको छ ।

आज कुनै बेलाको घनघोर कम्युनिष्ट देश चीन पश्चिमा उदार प्रजातन्त्र भएका, नवउदारवादी देशहरूको समेत लगानीको सबैभन्दा रोजाइको देश बनिरहेको छ । चीनले विगत ४ दशकमा सारा जनसंख्यालाई गरिबीबाट मुक्त गरेको छ । देशलाई अमेरिका पछिको सबैभन्दा धनी अर्थात् १९ ट्रिलियन डलरको जीडीपी बनाएको छ ।

सन् २०२५ मा आइपुग्दा चीनको शेयर बजारमा मार्केट क्यापिटलाइजेसन ११ ट्रिलियन डलरभन्दा बढी छ । यो सब खुला बजार अर्थतन्त्र र बन्देजरहित प्रतिस्पर्धी नीतिको परिणाम हो । चिनियाँहरूले आफूले अङ्गीकार गरेको आर्थिक नीतिलाई चिनियाँ मोडलको समाजवाद भने पनि उनीहरूले देश विकास गर्ने हतियार पुँजीवाद अर्थात् खुला बजार नै बनाएका छन् । फलस्वरूप विश्व बजारमा आफ्नो उत्पादन बेच्न, व्यवसाय र लगानी बढाउन पुँजीवादका सबै उपकरणहरूसँग उनी जोडिएका छन् । फलतः अहिले पूरै विश्वमा चीनको मालवस्तुको हिस्सा १३ प्रतिशतभन्दा ज्यादा एक्लैको छ भनिन्छ ।

तर नेपालमा चीनकै कुनै बेलाका सर्वोच्च नेता माओको विचारधारा अँगालेर जनयुद्ध समेत भयो । त्यसपछि माओकै विचारधारालाई अँगालेको नेकपा माओवादीले पनि २०६५ सालमा छोटो अवधि बहुमतको सरकार चलाएको हो । त्यसयता पनि माओवादी बारम्बार गठबन्धन सरकारमा रहेको छ । तर, उसले पनि चीन र त्यस देशले अँगालेको आर्थिक नीति र कुटनीतिबाट शिक्षा लिने प्रयास गरेन ।

देशका काँग्रेस, एमाले र माओवादी जस्ता ठुला पार्टी आपसी रूपमा जुध्दा, एकले अर्कालाई एक्ल्याउने, सिध्याउने तथा खुद्रे मसिना कुराहरूमा मात्र अल्झने गर्दाको परिणाम देशले द्रुत विकासको गति नै समाउन सकेको छैन । नेताहरूको पुरानै शैली, व्याप्त भ्रष्टाचार, झै-झगडा आदिले गर्दा देशमा केही गर्ने वातावरण बनेन । न वैदेशिक लगानी भित्रियो, न त स्वदेशी लगानीकर्ताहरूको मनोबल उठ्यो । त्यो नभएपछि उद्योग, कलकारखाना भएनन् । बरु भएका पनि नासिए । फलस्वरूप भएभरका युवाहरू विदेशिए ।

स्वदेशमा भएकाहरू पनि भ्रष्ट राजनीतिबाट आजित भएपछि अहिले आन्दोलन र विद्रोह गर्ने मोडमा पुगे । देश बनेन । देशमा शून्यता छायो । यस्तैमा अहिले जेन-जी आन्दोलनले पुराना भ्रष्ट नेता तथा दलहरूलाई पाखा लगाएपछि अन्तरिम सरकार बनेको छ । नयाँ अर्थमन्त्रीले पुँजीबजार सुधार कार्यदल बनाएर सुझाव प्रतिवेदन मागेका थिए । कार्यदलले शेयर बजारको बाधा बन्देज फुकाउनुपर्ने खालको प्रतिवेदन बुझायो । फलस्वरूप बजारले खुला हुने अवसर पाएको छ । बाधा, बन्देज हटेका छन् । भोलिका दिनहरूमा अझै बढी सुधार हुने बाटो खुलेको छ ।

वास्तवमा शेयर बजार अर्थतन्त्रको ऐना नै हो । हरेक देशमा त्यहाँको आर्थिक अवस्था, लगानीको अवस्था, व्यावसायिक अवस्थाको मूल्याङ्कन गर्ने पहिलो आधार शेयर बजारको दृश्य हो । शेयर बजार उकालो लागेको वा कारोबारको स्तर बढिरहेको बजारले लगानीकर्ताहरूलाई जहिल्यै स्वागत गरिरहेको हुन्छ ।

त्यसैगरी शेयर बजारमा जाने पहिरोले निराशा र लगानी निरुत्साहित बाहेक केही गर्दैन । त्यसकारण नेपालको शेयर बजारलाई आशाप्रद बनाउन सरकारले मेहनत गर्नुपर्ने छ । किनकि हाम्रो शेयर बजार हेरेर विदेशी लगानीहरू आउन सक्छन् । हाम्रो आर्थिक अवस्थाको मूल्याङ्कन हुनसक्छ । जसकारण विदेशीले हामीलाई ऋण पत्याउन सक्छन् ।

स्वदेशमै पनि शेयर बजार राम्रो अवस्था हुँदा व्यावसायिक क्षेत्रमा उत्साह थपिन सक्छ । नयाँ उद्यमहरू सञ्चालन गर्न खोज्नेहरूको मनोबल बढ्न सक्छ । बजारमा कारोबार बढ्दा लगानीकर्ताहरूको आफ्नो अतिरिक्त आम्दानीको उत्साहमा खरिद क्षमता बढ्छ । जसकारण उपभोक्ता वस्तुहरूले बजार पाउँछन् । अर्थतन्त्र गतिशील हुन्छ । त्यसकारण शेयर बजार उठाउन जरुरी छ ।

अन्त्यमा,

नीतिगत हिसाबले अब शेयर बजारका समस्याहरू हटेका छन् । नेपालीहरूले अधिक खर्च गर्ने महत्त्वपूर्ण चाडबाडहरू दसैँ, तिहार, नेपाल संवत् र छठ सकिँदै छ । अब केही दिनपछि खुल्ने बजारले पक्कै पनि राष्ट्र बैंकको नयाँ नीति निर्देशन, लाभांश घोषणामा कम्पनीहरूले देखाएका शुभ संकेत, सडक आन्दोलनहरू मथ्थर हुँदै जानु र चुनावी वातावरणमा देश अघि बढ्नुले बजारले सकारात्मक लय समात्ने निश्चित छ ।

फेरि राजनीतिक अस्थिरता छ, के बढ्ला र बजार ? भनेर सोच्नेहरू पनि होलान् । तर, बुझ्नु पर्छ, राजनीतिको चरित्र नै अस्थिर हुन्छ । त्यो विश्वव्यापी नै हो । जस्तो एसियाकै जापान, थाइल्यान्ड लगायतका देशमा छिटो-छिटो सरकार परिवर्तन हुँदा पनि त्यहाँको आर्थिक वृद्धि र विकासमा कुनै असर परेको देखिँदैन । नेपालमा पनि अब त्यही नियम लागू हुन्छ । यहाँ पनि विस्तारै चुनाव होला । तोकिएकै समयमा नभए केही समयपछि होला ।

हिजो जे भयो, राम्रोको लागि भयो । भ्रष्टाचारको जरा उखेल्नका लागि भयो । प्रजातन्त्रमा पनि उदाएको निरङ्कुश शासक फाल्नका लागि आन्दोलन भए । त्यसकारण त्यो राम्रोको लागि भयो । अब ‘अच्छा दिन आने वाला है’ । हामीले त्यसरी सोच्नुपर्छ । अबको युग भनेको प्रविधि र पारदर्शिताको हो ।

यो युगमा कसैको सामन्तवाद, दासत्व, भ्रष्टाचार, बेइमानी नयाँ पुस्ताले स्वीकार गर्दैन । त्यसकारण आन्दोलन भयो । यसले खासगरी शेयर बजारलाई राम्रो गर्नेछ । किनकि पारदर्शिताको सुरुवात र भ्रष्टाचारको अन्त्य हुँदा नै नेपालको अर्थतन्त्र सही लयमा जानेछ । विदेशी लगानी भित्रनेछ । देशले नै सकारात्मक लय समात्नेछ । बजारले आगामी दिनहरूमा एउटा स्वरूप ग्रहण गर्नेछ ।

थप समाचारहरु:

किन बढ्दै छ, वायु प्रदूषण ? २०८२ साललाई स्वागत गर्दैगर्दा सम्झनामा २०८१ का प्रमुख घटना होटलमा लगानी ओइरिएको वर्ष २०८१ बजेट सन्तुलित, यर्थातपरक तर कार्यान्वयनमा चुनौती बाफिया संशोधन विवाद हल गर्ने काइदा प्रधानमन्त्रीज्यु, ‘उड्ने कार’ आयो, अब समाजवाद आउँछ! करोडौं तलब खाने बैंर्कर मनोज ज्ञवालीलाई दर्जन प्रश्न वानेश्वर रक्तपात, इतिहासकै कालो दिन विषम परिस्थितिमा गाउँपालिका र नगरपालिकाको सञ्चालन विधि